Noutbuk yavaşlayıb: pulsuz və pullu həll yolları

«Noutbuk yavaşlayıb» şikayətinin arxasında adətən bir yox, bir neçə səbəb dayanır — və onların çoxu pul xərcləmədən aradan qaldırılır. Aşağıda addımlar ən ucuzdan ən bahalıya doğru düzülüb: əvvəlcə pulsuz həlləri sınayın, fərq olmasa aparat hissəyə keçin. Praktikada 10 haldan 7-si ilk beş addımda həll olunur.

Əvvəlcə səbəbi tapın, sonra həll edin

Təsadüfi «təmizləmə proqramları» quraşdırmaq əvəzinə 3 dəqiqə vaxt ayırıb problemin harada olduğunu görün. Ctrl+Shift+Esc ilə Tapşırıq menecerini açın, adi işinizi görün və «Performance» bölməsində dörd göstəriciyə baxın:

1. Avtomatik başlayan proqramları söndürün

İllər ərzində quraşdırılan proqramların çoxu özünü sistemlə birlikdə işə salır. Nəticədə cihaz açılandan 5 dəqiqə sonra da hələ «özünə gəlir».

Tapşırıq meneceri → Startup sekməsi. Sağdakı «Startup impact» sütununa baxın və «High» yazılanların lazımsızlarını sağ klik → Disable edin. Antivirus və audio sürücüsündən başqa demək olar ki, hər şeyi söndürmək olar — proqramın özü silinmir, sadəcə avtomatik açılmır.

2. Brauzeri sahmana salın

Müasir noutbukda RAM-ın ən böyük istehlakçısı brauzerdir. 30 açıq tab bəzən 4-5 GB yaddaş tutur.

• Lazımsız genişləndirmələri (extension) silin — hər biri ayrıca proses işlədir.
• Az işlətdiyiniz tabları bağlayın; lazım olanları əlfəcinə salın.
• Chrome-da Memory Saver funksiyasını aktiv edin — fon tabları avtomatik dayandırılır.

3. Virus və reklam proqramlarını yoxlayın

Xüsusilə «pulsuz proqram» saytlarından yüklənən quraşdırıcılar arxa planda mayner və ya reklam modulu buraxır. Əlaməti budur: cihaz boşkən CPU 60-90 % göstərir və ventilyator dayanmadan işləyir.

Windows-un öz Windows Security → Virus & threat protection → Full scan yoxlaması çox hallarda kifayət edir. Əlavə olaraq Malwarebytes-in pulsuz versiyası ilə bir dəfəlik skan etmək faydalıdır.

4. Diskdə yer boşaldın

Sistem diski dolduqda Windows müvəqqəti fayllar üçün yer tapmır və hər əməliyyat ləngiyir. Ən azı 15 % boş yer saxlayın.

• Windows-da Settings → System → Storage bölməsi nəyin yer tutduğunu göstərir.
• «Temporary files» və «Recycle Bin» bölmələrini təmizləyin.
• Windows.old qovluğu (əvvəlki sistemin nüsxəsi) 20-30 GB tuta bilər — yenilənmədən sonra hər şey qaydasındadırsa, silinə bilər.
• Yükləmələr qovluğuna baxın — orada illərin arxivi toplanır.

5. Sistemi yeniləyin və sürücüləri düzəldin

Köhnə və ya səhv sürücü, xüsusən video və çipset sürücüsü, sistemi gözlə görünən şəkildə ləngidir. Windows Update-i tam işlədin, sonra noutbuk istehsalçısının saytından həmin model üçün rəsmi sürücüləri quraşdırın — «universal sürücü paketi» adlı proqramlardan istifadə etməyin.

6. HDD-ni SSD ilə əvəz edin — ən böyük fərq

Əgər cihazınızda hələ də mexaniki HDD varsa, bütün digər addımlar bunun yanında kiçik qalır. Tapşırıq menecerində diskin daim 100 %-də «ilişməsi» məhz bunun əlamətidir.

SSD-yə keçiddən sonra sistemin açılması 40-60 saniyədən 10-15 saniyəyə düşür, proqramlar gözlətmədən açılır. Bu, köhnə noutbuk üçün ediləcək ən sərfəli xərcdir.

Hansı SSD-nin uyğun gəldiyini seçmək üçün bax: SSD, M.2 NVMe və HDD fərqi.

7. RAM artırın

Yaddaş göstəricisi adi işdə daim 85 %-dən yuxarıdırsa, RAM əlavə etmək lazımdır. 4 GB-dan 8 GB-a, yaxud 8 GB-dan 16 GB-a keçid çoxlu tab və paralel proqramla işləyənlər üçün dərhal hiss olunur.

Uyğun tipi seçmək üçün bax: Noutbuk RAM-ı bələdçisi.

8. Soyutmanı təmizləyin — gizli səbəb

Bu addım tez-tez unudulur, halbuki 3-4 illik cihazlarda ən çox rast gəlinən səbəblərdəndir. Radiatorun qanadları toz təbəqəsi ilə dolur, istilik xaric ola bilmir və prosessor özünü qorumaq üçün sürətini avtomatik azaldır — buna «thermal throttling» deyilir. Cihaz sınmır, sadəcə gücünün yarısı ilə işləyir.

Əlamətləri: ventilyator daim yüksək səslə işləyir, korpus qızır, cihaz açılandan sonra 10-15 dəqiqə yaxşı işləyib sonra ləngiməyə başlayır.

Həlli — soyutma sisteminin təmizlənməsi və termopastanın dəyişdirilməsi. Bu, təcrübə tələb edir; cihazı açmaqda əmin deyilsinizsə, servisə müraciət edin.

9. Enerji rejimini yoxlayın

Noutbuk batareyada işləyərkən sistem gücü qəsdən azaldır. Əgər cihaz rozetkada da yavaşdırsa, Settings → System → Power & battery → Power mode bölməsində rejimi «Best performance» edin. Bəzi istehsalçıların öz proqramları (Lenovo Vantage, MyASUS, HP Support Assistant) da ayrıca rejim tənzimləyir.

10. Son çarə: sistemi təmiz quraşdırın

Yuxarıdakı addımlar kömək etmirsə və sistem uzun illərdir yenilənmirsə, ən təmiz həll Windows-u sıfırdan quraşdırmaqdır. Bu, illər ərzində yığılan qeydiyyat zibilini, artıq sürücüləri və gizli fon proseslərini bir dəfəyə aradan qaldırır.

Windows-un öz Settings → System → Recovery → Reset this PC funksiyası şəxsi faylları saxlamaq imkanı verir, amma vacib məlumatların ehtiyat nüsxəsini əvvəlcədən ayrıca diskə köçürmək şərtdir.

Tez-tez verilən suallar

• SATA SSD
• M.2 SSD
• RAM modulları
• İşlənmiş noutbuklar